آماده چاپ واحد پول جدید هستیم

 مجید صنیعی‌، رئیس سازمان تولید اسكناس و مسكوك بانك مركزی در گفت‌وگو با شهروند امروز از تاریخچه نظام چاپ و نشر ایران سخن گفت. او با ارائه آماری از وضعیت تولید اسكناس در كشور چند خبر مهم داشت. تشریح سكه 100 تومانی و پیشنهاد ضرب سكه 200 و 500 تومانی.

در برخی از اسناد تاریخی، انتشار اسكناس در ایران را به سال  690 ميلادي نسبت می‌دهند كه كیخانوخان مغولی با الگوگیری از چین اقدام به انتشار پول كاغذی برای جبران كسری خود كرد اما اگر از این دوره عبور كنیم سابقه انتشار اسكناس، در ایران به چه زمانی برمی‌گردد؟

انتشار اسكناس در ایران با امتیازنامه‌ای كه به رویترز داده شد برمی‌گردد پس از آن بانك شاهنشاهی در سال 1309 شمسی انتشار اسكناس در ایران را در اختیار گرفت تا اینكه در سال 1311 بانك ملی تاسیس شد. از آن زمان به بعد یعنی تا زمان تاسیس بانك مركزی این بانك امتیاز انتشار اسكناس را در دست داشت. پس از تاسیس بانك مركزی، حق انتشار اسكناس منحصرا در اختیار بانك مركزی قرار گرفت. اما تمامی این بانك‌ها تا سال 62 واردكننده اسكناس بودند. طراحی و چاپ اسكناس‌های كشور در آلمان و انگلیس انجام می‌شد.

در سال 57، چاپخانه بانك مركزی شروع به فعالیت كرد در سال 61 تكمیل می‌شود ماشین‌آلات وارد شده نصب می‌شوند تا سرانجام در سال 62 با چاپ اسكناس 20 تومانی و در ادامه 50 تومانی كار شروع ‌شود. اما در این دوره هم فقط بانك مركزی چاپ‌كننده اسكناس بود. كاغذ و مركب مورد نیاز تولید اسكناس كماكان از خارج وارد می‌شد. این روند تا سال 82 ادامه داشت. در این سال بانك مركزی صاحب كارخانه‌ای شد كه تولید اسكناس و اسناد بهادار را در دست گرفت. 

بنابراین از سال 82 به بعد واردات كاغذ متوقف شد و بانك مركزی فقط مركب مورد نیاز را برای تولید اسكناس از خارج وارد می‌كرد، تجربه‌هایی كه طی 30 اخیر كه بانك مركزی در چاپ اسكناس با آن روبه رو بود منجر به این شد كه تمامی كارهای مربوط به كلیشه‌سازی و طراحی اسكناس را سازمان تولید اسكناس و مسكوك انجام ‌دهد. 

كاغذی كه در داخل تولید می‌شود با كیفیت مشابه خارجی امكان رقابت را دارد؟
مستحضر هستید كه مواد اولیه كاغذ اسكناس از پنبه است. كاغذ اسكناس باید تمام‌الیاف باشد. كاغذهای عادی از خمیر چوب تولید می‌شود. ما در ایران از این خمیرها برای كاغذ چك استفاده می‌كنیم. اسكناس به دلیل حساسیت‌هایی كه دارد كاغذی جدا از انواع معمولی آن است. این كاغذ دارای الیافی است كه درون هم حركت كرده و دوخته شده است. در كاغذ اسكناس اصلا خمیری وجود ندارد به همین دلیل عمر كاغذ اسكناس خیلی بیشتر از كاغذ معمولی است. یك اسكناس اگر خوب نگهداری شود می‌تواند عمری در حدود 10 سال داشته باشد اما كاغذ عادی به هیچ عنوان نمی‌تواند همانند كاغذ اسكناس رفت و برگشت داشته باشد بلكه بعد از چند بار از محل تا شكسته می‌شود. 

پنبه مورد نیاز از داخل تامین می‌شود؟
بله. پنبه ایران بسیار مرغوب است. البته تولید پنبه در ایران طی سالیان گذشته محدود شده است. به همین دلیل ناچار شده‌ایم بخشی از پنبه مورد نیاز خود را از خارج تامین كنیم.
اما می‌توانیم بگویم كاغذ تولیدی در ایران برای تولید اسكناس با استانداردهای بین‌المللی تطبیق دارد و در كاهش هزینه‌ها بسیار موثر بوده است. 

قواعد و فرمول صدور اسكناس در ایران چگونه است؟
این موضوع به وجه در گردش دست مردم برمی‌گردد در كنار آن میزان عمر امحای اسكناس هم در اسكناس تولیدی جدید دخیل است. بانك مركزی در طول سال حدود 500 الی 700 میلیون قطعه اسكناس را امحا می‌كند. از اسكناس‌های مورد نیاز كه بخشی از آن اسكناس جایگزین هستند پیش‌بینی وجود دارد كه با ضوابط خاصی درصدی به حجم این اسكناس اضافه می‌شود. در این باره در گذشته از شورای پول و اعتبار و در حال حاضر از كمیسیون اقتصادی دولت اخذ می‌شود. پس از تایید در شورا به عنوان سفارش در دستور كار سازمان تولید اسكناس قرار می‌گیرد. البته شورای ریالی موضوع را تایید می‌كند كه اثر نقدینگی و حجم پول كنترل شده باشد. 

رابطه چگونه تنظیم می‌شود؟
اداره نشر اسكناس‌، سازمان تولید اسكناس و كارخانه كاغذ زیرمجموعه بانك مركزی هستند. اداره نشر اسكناس به سازمان تولید سفارش می‌دهد و سازمان تولید هم برمبنای سفارش اداره نشر به كارخانه برای تولید كاغذ سفارش می‌دهد تا میزان اسكناس درخواستی را چاپ و تحویل اداره نشر دهد.

سفارش چاپ اسكناس را چه زمانی دریافت می‌كنید؟
در ابتدای شش ماهه دوم هر سال سفارش اسكناس درخواستی برای سال آینده مشخص می‌شود. 

برای سال جاری درخواست چه میزان بود؟
امسال از نظر تعداد 700 میلیون قطعه اسكناس چاپ شد. از این میزان حدود 560 میلیون آن مربوط بوده به اسكناس 50 هزار ریالی یا 5 هزار تومانی و در حدود 120 میلیون هم مربوط بوده به اسكناس 20 هزار ریالی.

چاپ اسكناس 10 هزار ریالی یا هزار تومانی به چه صورت است؟
اسكناس 1000 تومانی از سال گذشته تولید شده و آماده داریم و به میزان مورد نیاز در دسترس هست. در حال حاضر به دلیل آنكه چاپ اسكناس 2 هزار تومانی و 5 هزار تومانی جدید شروع شده تلاش داریم بیشتر تولید كنیم تا سرانه اسكناس از 115 قطعه به ازای هر نفر به زیر 100 برگ برسد.

شرایط انتشار اسكناس با مضارب كوچك‌تر به چه شكل است؟
تولید اسكناس 50 تومانی متوقف و سكه 50 تومانی جایگزین آن شد. اسكناس‌های 100 تومانی هم به دلیل برخی تعهدات امسال تولید شد اما مسلما برای سال آینده انتشار اسكناس 100 تومانی متوقف می‌شود و سكه 100 تومانی ضرب می‌شود. 
درخصوص انتشار اسكناس 200 و 500 تومانی هم به بانك مركزی پیشنهاد داده‌ایم كه روند انتشار نوع كاغذی آن متوقف و به‌جای آن سكه 200 و 500 تومانی ضرب شود. طرح‌هایی در این خصوص آماده كرده‌ایم كه اگر بانك مركزی بپذیرد مقرون به صرفه است، سكه این مضرب پولی را منتشر كنیم. 

برای اسكناس‌های درشت‌تر سفارش طراحی دریافت كرده‌اید؟
وقتی اسكناسی مثل 5 هزار تومانی چاپ و وارد خط تولید شد طراحی دو یا سه نوع اسكناس درشت در بخش طراحی سازمان تولید اسكناس شروع شد. معمولا این بخش منتظر ابلاغ نمی‌ماند بلكه تعداد زیادی طرح آماده می‌كند تا اگر دستوری برای چاپ صادر شد ظرف كمتر از یك سال آماده كند و در اختیار سیستم بانكی قرار گیرد. ما در حال حاضر روی طراحی اسكناس 10 هزار تومانی و 50 هزار تومانی كار كرده‌ایم اما انتشار و تولید آنها مستلزم سیاست‌های دولت و بانك مركزی است اما ما آمادگی تولید این دو نوع اسكناس را داریم. 

ضرب سكه به چه شكل در سازمان صورت می‌گیرد؟
سازمان دو نوع سكه تولید می‌كند سكه‌های رایج و سكه‌های قیمتی (طلا). سكه بهار آزادی در ضرابخانه بانك مركزی تولید می‌شود ضرب سكه برمی‌گردد به زمان قاجاریه. تا سال 1320 سكه‌هایی كه تولید می‌شد از جنس نقره بود بعد از آنكه ارزش واقعی از ارزش رسمی سكه بالاتر رفت ضرب سكه با نقره متوقف شد و ضرابخانه به سمت استفاده از آلیاژی جدیدی به نام كوپر نیكل رفت كه 75 درصد آن مس بود و مابقی نیكل. این روند ادامه پیدا كرد تا دوره انقلاب. بعد از انقلاب حدود 30 طرح سكه به مناسبت‌های مختلف تولید شد. 

در حال حاضر سكه هايی كه به صورت رایج تولید می‌شود سكه‌های 25 تومانی و 50 تومانی است و تولید مابقی سكه‌ها متوقف شد. میزان نیكل سكه‌های جدید بسیار تقلیل پیدا كرده و در واقع مس فلز اصلی این سكه‌ها به حساب می‌آید. با این كار قصد داشتیم جلوي انگیزه سودجویی و ذوب سكه‌ها را بگیریم به همین دلیل به پایه مس تغییر دادیم و قطع آنها را نیز كوچكتر طراحی كردیم تا ارزش اسمی بالاتر از ارزش واقعی باشد. در حال حاضر سكه‌های تولید سال آینده از قطع كوچكتر و وزن كمتری برخوردارند. ما تا سال جاری سكه‌های 25 تومانی را 5/3 گرم ضرب می‌كردیم اما برای سال آینده 8/2 گرم تولید می‌كنیم. 

طرح سكه 100 تومانی كه سال آینده به بازار می‌آید چگونه است؟
یكی از پل‌هایی است كه روی زاینده‌رود اصفهان بنا شده است.

چه میزان سكه ضرب می‌شود؟
بین 400 تا 500 میلیون قطعه ضرب می‌شود. 

چه میزان سكه 100 تومانی ضرب خواهد شد؟
حدود 150 میلیون قطعه.

با توجه به بحث حذف صفرها اگر واحد پول ریال باقی بماند آیا آمادگی دارد اجزای خرد آن (دینار) را ضرب كنید؟
بله، وقتی صفرها حذف می‌شود اجزای واحد معنادار می‌شود و قدرت خرید پیدا می‌كند بنابراین حتما یكصدم واحد ریال كه دینار تعیین شده است را ضرب كنیم اگر واحد پول تومان شد كه آن وقت هر یكصدم تومان، ریال می‌شود بر آن مبنا عمل می‌كنیم. به‌هرحال هر واحدی در نظر گرفته شود یكصدم واحد پول ملی اجزای خرد آن است و ما آمادگی داریم كه آن را ضرب كنیم.